ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ
Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας: “Η Αρμενική Γενοκτονία είναι τεκμηριωμένη”

Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γενοκτονία των Αρμενίων, το Alexander College/UWE Bristol διοργανώνει εκδήλωση μνήμης και τιμής στις 4 Μαΐου, στο χώρο του Θέατρου του κολεγίου. Την εναρκτήρια ομιλία θα εκφωνήσει ο εκπρόσωπος της αρμενικής κοινότητας στη βουλή των αντιπροσώπων, κύριος Βαρτκές Μαχτεσιάν και ομιλητής θα είναι ο ερευνητής μελετητής κ. Αλέξανδρος Μιχαήλ Χατζηλύρα ο οποίος έχει γράψει βιβλίο για τους Αρμένιους της Κύπρου.

Αδράξαμε λοιπόν την ευκαιρία για μια συνέντευξη με τον κύριο Χατζηλύρα ο οποίος ανάμεσα σε άλλα τονίζει ότι «Η Αρμενική Γενοκτονία δεν ήταν μόνο ο αφανισμός ενός λαού, αλλά και η εξαφάνιση κάθε ίχνους της ιστορίας και του πολιτισμού τους».

Κύριε Χατζηλύρα, ποιό ήταν το έναυσμα να ασχοληθείτε με τη Γενοκτονία των Αρμενίων;

Το 2008, σε συνεργασία με την εφημερίδα «Πολίτης», ετοίμασα ΧΡΟΝΙΚΑ αφιερωμένα στις θρησκευτικές ομάδες της Κύπρου. Έκτοτε συνεχίζω να τις μελετώ και να γράφω γι’ αυτές, με ιδιαίτερη έμφαση στην αρμενοκυπριακή κοινότητα, αφού από το 2010 είμαι συνεργάτης του δραστήριου Εκπροσώπου των Αρμενίων, του αγαπητού κου Βαρτκές Μαχτεσιάν. Ξεκινώντας από την ιστορία των Αρμενίων, με τράβηξε ο κόσμος, η γλώσσα και ο πολιτισμός τους, έτσι ήταν αναπόφευκτο να ασχοληθώ και με τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Είχα την ευκαιρία να ακούσω συγκλονιστικές μαρτυρίες από επιζώντες και απόγονους επιζώντων της Γενοκτονίας, κάποιοι από τους οποίους δεν βρίσκονται πλέον ανάμεσά μας. Η Αρμενική Γενοκτονία, που είναι τεκμηριωμένη από μια πλειάδα ιστορικών πηγών και αυτοπτών/αυτήκοων μαρτύρων, είναι δυστυχώς άγνωστη ή/και αγνοημένη από πολλούς. Ακόμη και στην Κύπρο, που όλοι γνωρίζουμε ότι συνέβηκε, λίγοι έξω από την αρμενοκυπριακή κοινότητα γνωρίζουν λεπτομέρειες.

Η συγγραφή του βιβλίου σας «Οι Αρμένιοι της Κύπρου» βοήθησε πιστεύετε στην ενημέρωση του κόσμου (Κυπρίων, Αρμενίων και άλλων) όσον αφορά την ιστορία αυτού του πονεμένου λαού;

Τα βιβλία Οι Αρμένιοι της Κύπρου και The Armenians of Cyprus κυκλοφόρησαν το 2013 από το Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών, μαζί με αντίστοιχα βιβλία για τους Μαρωνίτες και τους Λατίνους. Πριν απ’ αυτά κυκλοφόρησε το 2008 το ΧΡΟΝΙΚΟ Οι Αρμένιοι της Κύπρου με την εφημερίδα «Πολίτης», το 2009 τα βιβλία The Armenians of Cyprus και Οι Αρμένιοι της Κύπρου, τα οποία εκδόθηκαν με την ευγενή χορηγία του Ιδρύματος Καλαϊτζιάν, το 2011 το ΧΡΟΝΙΚΟ Η αρμένικη εκπαίδευση στην Κύπρο και το 2012 η διπλωματική μου εργασία Η Κυπριακή Δημοκρατία και οι Θρησκευτικές Ομάδες, η οποία εκδόθηκε με την ευγενή χορηγία των τριών Εκπροσώπων των θρησκευτικών ομάδων. Τέλος, από το 2008 μέχρι και σήμερα έχω δημοσιεύσει πέραν των 100 άρθρων για το θέμα σε περίπου 20 έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα.

Αν και η δική μου έρευνα επικεντρώνεται στην αρμενοκυπριακή κοινότητα, πάντοτε περιλαμβάνω αναφορές για την πολυτάραχη ιστορία και τον πλούσιο πολιτισμό του αρμενικού έθνους. Όπως γράφω συχνά, το κεντρικό νόημα της αρμενικής ιστορίας είναι «ένας αιματοβαμμένος απολογισμός μαρτυρίου και ηρωικού εγχειρήματος, που χαρακτηρίζεται από μιαν αταλάντευτη και αδιάσπαστη πίστη, χρωματισμένη με μιαν αθεράπευτη αισιοδοξία». Εύχομαι πραγματικά μέσα από τα βιβλία/άρθρα, τις εμφανίσεις σε ραδιόφωνο/τηλεόραση, τις παρουσιάσεις/διαλέξεις να κατάφερα να βάλω και εγώ το δικό μου λιθαράκι στην επιμόρφωση του κυπριακού και ξένου κοινού σχετικά με την πολύπαθη ιστορία τόσο του αρμενικού έθνους, όσο και των Αρμενίων της Κύπρου.

Αμέσως μετά τη Γενοκτονία, πόσοι Αρμένιοι έφτασαν στην Κύπρο;

Μεταξύ 1915-1923 η Κύπρος άνοιξε απλόχερα τις αγκάλες της για να υποδεχθεί περίπου 9.000 Αρμένιους πρόσφυγες, οι οποίοι απέπλευσαν από τα λιμάνια της Αλεξανδρέττας και της Μερσίνας με όποιο πλοίο έβρισκαν και κατέφθασαν σε όλα τα κυπριακά λιμάνια, κάποιοι από τύχη και άλλοι από πρόθεση. Από αυτούς, περίπου 1.300 έκαμαν την Κύπρο νέα τους πατρίδα, μαζί με άλλους 200 περίπου που είχαν παραμείνει από προηγούμενα χρόνια λόγω των χαμιτικών σφαγών (1894-1896) και της σφαγής των Αδάνων (1909).

Οι πρόσφυγες που παρέμειναν στην Κύπρο, και οι οποίοι συνέχισαν να καταφθάνουν από τη Μέση Ανατολή μέχρι και τη δεκαετία του 1950, δεν δημιούργησαν την αρμενοκυπριακή κοινότητα, αλλά την διαμόρφωσαν, αφού η παρουσία Αρμενίων στην Κύπρο ανάγεται στο 578 μ.Χ. Όσον αφορά τους πρόσφυγες της Γενοκτονίας, τα πρώτα χρόνια ήσαν εξαιρετικά χαλεπά, λόγω της φτώχειας και της ανέχειας· ωστόσο, όντας καλλιεργημένοι και φιλοπρόοδοι και σε συνδυασμό με την εργατικότητα και το φιλότιμό τους, κατάφεραν να ορθοποδήσουν και να συνεισφέρουν ουσιαστικά στην κοινή μας πατρίδα, ταυτόχρονα δε να έχουν άριστη υπόληψη στα μάτια όλων των συμπατριωτών μας.

Εντός του 2015 πρόκειται να κυκλοφορήσει τόμος με 189 άρθρα από τον κυπριακό τύπο της εποχής των χαμιτικών σφαγών, της σφαγής των Αδάνων και της Αρμενικής Γενοκτονίας. Το πρωτογενές υλικό αναζητήθηκε από το ψηφιακό αρχείο του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών με τη βοήθεια του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Στη συνέχεια, ανέλαβα την αξιολόγηση και επιλογή του υλικού, αλλά και την επιμέλεια και μετάφραση/σύνοψη των άρθρων στα Νέα Ελληνικά και τα Αγγλικά, συνεπικουρούμενος από το Σεμπούχ Ταβιτιάν, Πρόεδρο του Θρονικού Συμβουλίου της Αρμενικής Εθναρχίας.

Από την Αγγλική Γλώσσα και Λογοτεχνία βρεθήκατε στα μονοπάτια της έρευνας. Τι απαιτείται για να μπορεί να είναι κάποιος σωστός ερευνητής;

Από τον καιρό που θυμάμαι τον εαυτό μου, στο Δημοτικό ακόμα, έψαχνα και ερευνούσα στα βιβλία, τις εγκυκλοπαίδειες, τους χάρτες κτλ· με την έλευση του Διαδικτύου, η έρευνά μου συνέχισε στα μονοπάτια του παγκόσμιου ιστού… Επομένως, μάλλον η Αγγλική Φιλολογία βρέθηκε στο μονοπάτι της έρευνας και όχι το αντίστροφο!

Για να είναι σωστός ερευνητής κάποιος δεν θα πρέπει να αντιγράφει όσα βρίσκει από μια-δυο πηγές, αλλά να προσπαθεί να εξετάζει το αντικείμενό του σφαιρικά και να εντάσσει στην έρευνά πολλαπλές πηγές και, όπου είναι δυνατό, προφορικές μαρτυρίες. Ιδιαίτερα στην περίπτωση της αρμενοκυπριακής κοινότητας, θεωρώ ότι η συμβολή των Αρμενοκυπρίων στην έρευνά μου ήταν καθοριστική, αφενός μεν επειδή μου προσέφεραν πληροφορίες που απουσίαζαν από το διαθέσιμο έντυπο υλικό, αφετέρου δε με έμπασαν στο πνεύμα και το συλλογικό αίσθημα της κοινότητας. Ιδιαίτερα οι παλαιότεροι έθεσαν κάποια γεγονότα υπό ένα ιστορικό πρίσμα: ορισμένες φορές, η κατανόηση της ιστορίας δεν έγκειται απλά στα γεγονότα, αλλά και στο ευρύτερο πλαίσιο που αυτά συνέβηκαν.

Η πρόσφατη αποδοχή του Πάπα για τη Γενοκτονία των Αρμενίων προκάλεσε την αναστάτωση στην Τουρκία, η οποία εξακολουθεί να επιμένει στη δική της εκδοχή και αρνείται τη Γενοκτονία. Μάλιστα, ο Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Μεβλούτ Τσαβούσογλου, χαρακτήρισε αβάσιμη και μακριά από την ιστορική πραγματικότητα τη χρήση της λέξης «γενοκτονία». Στο λογαριασμό του στο Twitter ανέφερε ότι η σχετική δήλωση δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή. Κύριε Χατζηλύρα, πόσο λογικό είναι να αρνείται κανείς σήμερα τη Γενοκτονία των Αρμενίων;

Είναι γεγονός ότι φέτος – έναν ολόκληρο αιώνα μετά από την έναρξη του ειδεχθούς αυτού εγκλήματος των Οθωμανών και των Νεότουρκων – η τύχη «χαμογέλασε» στους αδικημένους Αρμένιους και έχουμε θετικές και καταιγιστικές εξελίξεις ως προς την αναγνώριση της Αρμενικής Γενοκτονίας. Ο όρος «γενοκτονία» αποτελεί και νομικό όρο, με αποτέλεσμα η χρήση του να τρομάζει την Τουρκία. Να αναφέρω εδώ ότι η ίδια η λέξη φτιάχτηκε τo 1943 συγκεκριμένα στη βάση της Γενοκτονίας των Αρμενίων.

Ομολογώ ότι είναι γεγονός πως συχνά υπάρχουν δύο ή περισσότερες εκδοχές μιας ιστορίας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλες τους ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα. Το αδιάψευστο και αδιαμφισβήτητο της Αρμενικής Γενοκτονίας μαρτυρούν όχι μόνο η πληθώρα των ανεξάρτητων μεταξύ τους πηγών, αλλά και η ίδια η Αρμενική Διασπορά, αφού αυτοί και οι πρόγονοί τους δεν «βρέθηκαν» απλά εκεί που είναι σήμερα, αλλά υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τις πατρογονικές τους εστίες, από μια γη που ήταν αρμενική αιώνες πριν τα βάρβαρα τουρκικά φύλα πρωτοεμφανιστούν στην περιοχή τον 11ο αιώνα από τα Αλτάια Όρη της Μογγολίας και τις στέππες της Κεντρικής Ασίας. Οι επιζήσαντες της Γενοκτονίας ήσαν οι «τυχεροί» της θηριωδίας, αφού οι πλείστοι Αρμένιοι δολοφονήθηκαν είτε υπέκυψαν στις κακουχίες, ενώ μερικοί εξισλαμίστηκαν, με αποτέλεσμα εν έτει 2015 να έχουμε κρυπτοχριστιανούς που φοβούνται και κρύβονται.

Η Τουρκία, εκμεταλλευόμενη τη γεωστρατηγική της θέση και τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων, προσπαθεί με δόλιες μηχανορραφίες να αποκρύψει την αλήθεια και να συγκαλύψει το αιματοβαμμένο της παρελθόν. Τα ίδια κάνει με τη Γενοκτονία των Ποντίων, τη Γενοκτονία των Ασσυρίων, καθώς και με τη βάρβαρη και άνομη εισβολή του 1974 και τον εποικισμό της Κύπρου, αλλά και με την κατάφωρη καταπάτηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του ίδιου του λαού της, ιδιαίτερα των δημοσιογράφων, των διανοούμενων και των μειονοτήτων (Έλληνες, Αρμένιοι, Κούρδοι, Αλεβίτες κτλ). Εντούτοις, η αντίστροφη μέτρηση έχει αρχίσει και η διεθνής κοινότητα δείχνει ότι δεν ανέχεται πλέον τα τερτίπια και τα ύπουλα τεχνάσματα της Τουρκίας.

Μαζί με τους ανθρώπους, θύμα της τουρκικής μανίας ήταν και ο πολιτισμός των Αρμενίων, καθώς το 1974 η ΟΥΝΕΣΚΟ υπολόγισε πως μετά το 1923 από τα 913 ιστορικά κτίρια των Αρμενίων στην Τουρκία, τα 464 είχαν καταστραφεί ολοσχερώς, 252 βρίσκονταν σε ερειπώδη κατάσταση, ενώ 197 χρειάζονταν άμεσα επισκευές. Πόσο δύσκολο ήταν να επιβιώσει ο αρμενικός πολιτισμός μετά τη Γενοκτονία και την καταστροφή ιστορικών κτιρίων άρρηκτα συνδεδεμένων με τον πολιτισμό τους;

Η Αρμενική Γενοκτονία, όπως πολύ ορθά αναφέρατε, δεν ήταν μόνο ο αφανισμός ενός λαού, αλλά και η εξαφάνιση κάθε ίχνους της ιστορίας και του πολιτισμού τους. Παρόμοιου τύπου βεβηλώσεις βίωσε και η τουρκοκρατούμενη μας γη από τους Αττίλες που κατέστρεψαν, αλλοίωσαν ή/και οικειοποιήθηκαν εκκλησίες, σχολεία και μνημεία. Σήμερα, δυστυχώς, ελάχιστα ιστορικά αρμενικά κτίρια σώζονται στην Τουρκία. Όπως και με το Αρμενομονάστηρο, το ιστορικό Μοναστήρι του Αγίου Μακαρίου στη Χαλεύκα, οι Τούρκοι κατακτητές συνδυάζουν τη φθορά που προέρχεται από την έλλειψη φροντίδας και τα στοιχεία της φύσης με την ολέθρια ανθρώπινη παρέμβαση σε ιστορικά, πολιτιστικά και θρησκευτικά μνημεία των κατακτημένων γκιαούρηδων.

Αναμφίβολα, ο αρμενικός πολιτισμός υπέστη καίριο πλήγμα με τη Γενοκτονία, ωστόσο ας μην ξεχνούμε ότι, εκτός από την πολιτιστική ιδιοκτησία και τη φυσική κληρονομιά, η πολιτιστική κληρονομιά ενός λαού αποτελείται και από τον άυλο πολιτισμό, τη μητέρα όλων των πολιτισμικών χαρακτηριστικών. Όντας φορείς του πολιτισμού τους, όσοι επέζησαν της Γενοκτονίας τον αναπαρήγαγαν και τον μεταλαμπάδευσαν στις επόμενες γενιές· έτσι, θριαμβευτικά, αψήφησαν την τουρκική μάχαιρα η αρμενική γλώσσα και πίστη, οι λαϊκές παραδόσεις, τα ήθη και έθιμα, οι γιορτές και τελετές, οι χοροί και οι τέχνες, ενώ ταυτόχρονα το δράμα της μεγάλης συμφοράς εμπλούτισε τις εκδηλώσεις του άυλου αρμενικού πολιτισμού με νέες παραδόσεις, τραγούδια, ποιήματα και χορούς. Σημαντικό ρόλο σε αυτό τον τομέα διαδραματίζει μέχρι σήμερα η Εκκλησία και η παιδεία.

Οι Αρμένιοι της Κύπρου πόσοι είναι σήμερα και πόσο οργανωμένοι είναι;

Οι Αρμένιοι της Κύπρου διατηρούν μια αξιοσημείωτη παρουσία περίπου 3.500 ατόμων (συμπεριλαμβανομένων περίπου 1.000 μη Κυπρίων Αρμενίων, κυρίως από τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή), συγκεντρωμένοι κυρίως στη Λευκωσία, τη Λάρνακα και τη Λεμεσό. Αναγνωρίζονται ως «θρησκευτική ομάδα» από το Σύνταγμα (Άρθρο 2 § 3) και αντιπροσωπεύονται από εκλελεγμένο Εκπρόσωπο στη Βουλή των Αντιπροσώπων (Νόμος 12/1965)· από το Μάιο του 2006 ο Εκπρόσωπος είναι ο κος Βαρτκές Μαχτεσιάν.

Η Αρμενική Μητρόπολη Κύπρου υπάγεται στο Καθολικάτο (Πατριαρχείο) του Μεγάλου Οίκου της Κιλικίας (Αντηλιάς, Λίβανος)· θρησκευτικός ηγέτης της είναι, από τον Ιούνιο του 2014, ο Αρχιεπίσκοπος Ναρέκ Αλεμεζιάν. Ενοριακές εκκλησίες υπάρχουν στη Λευκωσία (Παναγία Θεοτόκος), τη Λάρνακα (Άγιος Στέφανος) και τη Λεμεσό (Άγιος Γεώργιος), όπως και παρεκκλήσια. Η Μονή του Αγίου Μακαρίου (Αρμενομονάστηρο) στον Πενταδάκτυλο, ο καθεδρικός ναός της Παναγίας στη Λευκωσία και η εκκλησία της Παναγίας του Καντσβώρ στην Αμμόχωστο κατέχονται από τα τουρκικά στρατεύματα.

Όσον αφορά την εκπαίδευση, λειτουργούν τα τρία Αρμενικά Δημοτικά Σχολεία Ναρέκ (Λευκωσία, Λάρνακα, Λεμεσός) και το Γυμνάσιο Ναρέκ (Λευκωσία), το οποίο ιδρύθηκε αμέσως μετά το άδικο κλείσιμο του Εκπαιδευτικού Ινστιτούτου Μελκονιάν. Διαθέτουν κοινή Διευθύντρια και εποπτεύονται από τη Σχολική Εφορεία Αρμενικών Σχολείων. Στη Λευκωσία λειτουργεί και το Αρμενικό Κέντρο Παιδικής Φροντίδας «Νανόρ».

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα είναι ιδιαίτερα δραστήρια και οργανωμένη. Τα σημαντικότερα σωματεία είναι η ΑΥΜΑ-ΗΜΕΜ (Λευκωσία), η Αρμενική Λέσχη (Λάρνακα) και το AGBU (Λευκωσία, Λάρνακα). Η κοινότητα διαθέτει, επίσης, εκκλησιαστική χορωδία, χορευτικές ομάδες (Σιπάν και Νανόρ), θεατρικό όμιλο (Τιμάκ), το 77ο ΣΠΚ, ακαδημία ποδοσφαίρου (ΑΫΜΑ) και ομάδα φούτσαλ (Αραράτ). Να αναφέρουμε, επίσης, το Ίδρυμα και το Μέλαθρο Ευγηρίας Καλαϊτζιάν, καθώς και το Ίδρυμα Τεχνών Φάρος.

Τέλος, η κοινότητα διαθέτει τα δικά της μνημεία και κοιμητήρια, αλλά και μέσα ενημέρωσης: καθημερινό ραδιοφωνικό πρόγραμμα (ΡΙΚ 2), διμηνιαία εφημερίδα (Αρτσακάνκ), τριμηνιαίο ενημερωτικό δελτίο (Λραντού), μηνιαία διαδικτυακά ενημερωτικά δελτία (Gibrahayer και Αζάτ Χοσκ) και επίσημη ιστοσελίδα.

Στις 4 Μαΐου θα σας έχουμε εδώ στο Alexander College/University of the West of England για μια διάλεξη/εκδήλωση με θέμα τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Τι να αναμένουμε να ακούσουμε;

Επιτρέψτε μου να αδράξω της ευκαιρίας να σας ευχαριστήσω για την τιμή και χαρά να είμαι ο κύριος ομιλητής στη σημαντική αυτή εκδήλωση που διοργανώνετε. Η διάλεξη θα συνοδεύεται από σχετική παρουσίαση και θα περιλαμβάνει μια σύντομη ιστορική ανασκόπηση της αρμενικής παρουσίας στη σημερινή Τουρκία και του προοιμίου της Γενοκτονίας, μια περιεκτική εξέταση της ίδιας της Γενοκτονίας και των διαφόρων εκφάνσεών της, με άμεσο συσχετισμό με την Κύπρο μας, καθώς και μια συνοπτική αναφορά σε πρωτογενείς πηγές καταγραφής της και στον αγώνα για την καθολική αναγνώρισή της από το 1965 μέχρι σήμερα.